خانه / روزهای تحصیل پزشکی / مقاومت آنتی‌ بیوتیکی – آنتی‌ بیوتیک نقل و نبات نیست!
Antibiotic-resistance

مقاومت آنتی‌ بیوتیکی – آنتی‌ بیوتیک نقل و نبات نیست!

پاندمی covid-19 دوران عجیبی بود. از خانه‌نشینی و قرنطینه گذشته تا مشکلات‌ عمده‌ای که برای سیستم‌های حکومتی و اقتصادی دنیا ایجاد کرد. covid-19، مثل هر بیماری دیگری که سر و کارش با سیستم تشخیص و درمان است، سیستم سلامت را تحت تأثیر قرار داد. مصرف داروها به طور پیش‌بینی شده‌ای افزایش پیدا کرد. این طبیعی‌ست که در هر همه‌گیری، تعداد بیشتری از افراد در مقایسه با شرایط عادی بیمار شوند و داروی بیشتری هم مورد نیاز باشد. اما نکته مهم‌تر اینجاست که داروها حد معین و مشخصی برای مصرف شدن دارند.

هر دارویی که بیش از حد مصرف شود، باید منتظر عوارض مربوط به سوءمصرف آن بود.

Antibiotic-resistance

تصویری که برای عنوان این پست استفاده کرده‌ام، یکی از روش‌های آزمایشگاهی تعیین حساسیت میکروب‌ها به آنتی‌بیوتیک است. میکروب‌ها را در محیطی کشت می‌دهند و صبر می‌کنند تا ببیند کنار هر کدام از این دیسک‌‌های سفید رنگ که معرف یک آنتی‌بیوتیک هستند کدام‌شان رشد می‌کند و کدام‌شان رشد نمی‌کند. هر کدام که رشد کرد، یعنی به آنتی بیوتیک محتوای آن دیسک مقاوم است. پس یعنی آن پدیده‌ی شوم اتفاق افتاده. همان مقاومت آنتی بیوتیکی!

در مطالعه‌ای که سال ۲۰۲۱ انجام شد، سه‌چهارم بیمارانی که مبتلا به covid-19 شده بودند، بیش از حد نیاز آنتی‌بیوتیک دریافت کرده بودند. (۱)

جالب است بدانید تجویز آنتی‌بیوتیک در عفونت‌های ویروسی، نه‌تنها مفید نیست و کمکی به درمان بیماری نمی‌کند، بلکه می‌تواند منجر شود به ظهور باکتری‌های مقاوم به درمان. پدیده‌ای که از خیلی وقت پیش تبدیل به یکی از بحران‌های سلامت جهانی شده. مقاومت آنتی‌بیوتیکی.

بنا به اعلام مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا (CDC)، آزیترومایسین یکی از آنتی‌بیوتیک‌هایی بود که در دوران پاندمی کرونا، بیش از حد تجویز و مصرف شده. (۲) این حجم از تزریق آنتی‌بیوتیک، چه اثراتی می‌تواند در آینده برای جامعه بشری داشته باشد؟ آیا مصرف آنتی‌بیوتیک همیشه مفید است؟ هر ماده مفیدی را می‌توان هر جا و هر زمانی و به هر مقداری استفاده کرد؟ مصرف بیش از اندازه آنتی‌بیوتیک به عنوان دارویی برای درمان عفونت‌های باکتریایی، قارچی و انگلی چه اثری روی پاسخ به درمان توسط این ارگانیزم‌ها در آینده می‌تواند داشته باشد؟

در دوران همه‌گیری covid-19، در سال ۲۰۲۰ نسبت به سال ۲۰۱۹، حتی استفاده از تست‌های آزمایشگاهی در پروسه تشخیص بیماری توسط پزشکان، برای شناسایی دقیق‌تر عامل بیماری‌زای قارچی یا باکتریایی، ۲۳ درصد کاهش پیدا کرد. (۲) دلیلش واضح است. تمرکز نظام سلامت، روی تشخیص و درمان کرونا بود و امکان بررسی سایر عوامل بیماری‌زا با وسواس قبلی وجود نداشت. نتیجه‌اش هم شده تجویز بی‌رویه و بیش از حد داروهایی از قبیل آنتی‌بیوتیک‌ها. آنتی‌بیوتیک‌هایی که لازم نبود مصرف شوند، ولی در بسیاری از موارد، محض محکم‌کاری یا حدس‌های بالینی پزشکان و سیستم درمان، به بیماران تحمیل شد.

یا سیستم درمان به مردم تحمیل کرد، یا مردم از روی ناآگاهی رو به مصرف داروهایی آوردند که سوءمصرف‌شان بعدا می‌تواند دردسرساز شود.

چرا روی مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک وسواس داریم و پدیده مقاومت آنتی‌بیوتیکی برای جامعه علمی دنیا اینقدر ترسناک است؟

برای انتقال بهتر منظورم، از آمار و ارقام علمی و مستند کمک می‌گیرم.

بر می‌گردم کمی قبل‌تر. سال ۱۹۴۵. الکساندر فیلیمینگ و همکارانش، دارند جایزه نوبل می‌گیرند.

فیلیمینگ پنی‌سیلین را کشف کرد و دو همکار دیگرش یعنی Chain و  Flore، پنی‌سیلین را وارد پروسه درمان کردند. بخاطر کشف پنی‌سیلین و انقلاب بزرگی که در درمان بیماری‌های عفونی ایجاد کرده بود، نوبل ۱۹۴۵، به این سه نفر تعلق گرفت.

اما فیلیمینگ، پس از گرفتن جایزه‌اش در مصاحبه‌ای با مجله new york times، نگرانی‌اش را از بابت موضوعی ابراز کرد که برای بقیه ناملموس بود. او از وقوع پدیده‌ای قریب‌الوقوع و خطرناک در باکتری‌ها هشدار داد.

راستش را بخواهید همه‌مان می‌دانیم که باکتری‌ها ساده‌تر و ابتدایی‌تر از آن هستند که بتوانند مسئله‌ای را تحلیل کنند و مثل انسان‌ها یاد بگیرند. اما مکانیزم‌هایشان طوری‌ست که در برابر دوزهای پایین‌تر از حد درمانی آنتی‌بیوتیک‌ها (subtherapeutic antibiotic doses ) می‌توانند مقاوم شوند و دیگر به آن پاسخ ندهند. (۳) این هشدار فیلیمینگ بود به جامعه علمی آن زمان. باکتری‌ها می‌توانند نه‌تنها پاسخ ندهند بلکه به رشد و بیماری‌زایی خودشان ادامه دهند. درست مثل قبل. انگار هیچ آنتی‌بیوتیکی کشف نشده و مردم با یک خراش کوچک روی پوست می‌شد از بین بروند.

فیلیمینگ حرفش را زد و گذشت. ۶۵ سال بعد، در سال ۲۰۰۹، ۳ میلیون کیلوگرم آنتی‌بیوتیک در ایالات متحده آمریکا مصرف شد. در سال ۲۰۱۰، ۱۳ میلیون کیلوگرم برای مصارف حیوانی و برای بهبود زندگی آن‌ها در ایالات متحده مصرف شد. (۴)

حتما می‌توانید حدس بزنید که این روزها، مصرف جهانی این ریزمولکول‌های شیمیایی در دنیا سر به فلک گذاشته.

باکتری‌ها، این موجودات تک‌سولی  که برخی از آن‌ها بیماری‌زا هستند و منافع‌ زندگی‌شان گره خورده به بیمار کردن ما، در برابر این حجم از مصرف آنتی‌بیوتیک انسانی، بیکار ننشستند و برای بقای خودشان، ساز و کارهای جالب و البته خطرناکی ابداع کردند که می‌تواند سرآغاز بحران و بیماری‌های کشنده‌‌ای برای انسان معاصر باشد.

در ماه آوریل ۲۰۱۴، سازمان بهداشت جهانی از تهدیدی برای برای پزشکی مدرن صحبت کرد. «دوره‌ پسا آنتی‌بیوتیکی که حتی عفونت‌های و‌ آسیب‌های ساده، میتوانند باعث مرگ انسان قرن ۲۱ شوند.» (۵) این جمله ترسناک است. این هشدارها و اعلام خطرها، نه‌تنها از سمت سازمان بهداشت جهانی، بلکه انجمن بیماری‌های عفونی آمریکا، مرکز پیشگیری و کنترل بیماری‌ها در آمریکا و حتی مجمع جهانی اقتصاد در مورد مقاومت آنتی‌بیوتیکی هشدار داده‌اند. (۶)

سال ۲۰۱۶، مقاومت آنتی‌بیوتیکی چهارمین مشکل سلامتی عمده در دنیا پس از ایدز، بیماری‌های غیرمسری و ابولا برآورد شد. (۳)

مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۲ در مجله science به چاپ رسیده که نشان می‌دهد ۲۵ درصد خانم‌های مبتلا به عفونت ادراری بعد ۶ ماه از دریافت درمان آنتی‌بیوتیکی، مجددا مبتلا به عفونت قبلی با میکروبی متفاوت می‌شوند.(۷)

اثرات منفی مقاومت میکروبی روی زندگی انسان‌ به همین‌جا ختم نمی‌شود. سال ۲۰۱۹، بنا به اعلام CDC، در ایالات متحده ۲.۸ میلیون نفر مبتلا به عفونت‌های مقاوم به درمان شده‌اند که ۳۵۰۰۰ نفر از آن‌ها فوت کرده‌اند.(۸) Science می‌گوید اگر با روند کنونی مصرف آنتی بیوتیک و مقاومت آنتی‌بیوتیکی پیش برویم، در سال ۲۰۵۰، ده میلیون مرگ سالانه را بخاطر عفونت‌های مقاوم شده به درمان در مردم جهان تجربه خواهیم کرد. (۳)عفونت‌هایی که تا پیش از این به راحتی قابل درمان بودند.

تأثیر مقاومت آنتی بیوتیکی روی اقتصاد هم جالب است. تولید ناخالص داخلی (GDP) معیاری برای سنجش رشد اقتصادی و توسعه کشورهاست. مقاومت آنتی‌بیوتیکی، حتی به این شاخص مهم اقتصادی هم رحم نمی‌کند و آن را ۲ تا ۳.۵ درصد کاهش می‌دهد و چیزی حدود ۱۰۰ تریلیون دلار خرج روی دست دولت‌ها می‌گذارد. ۴ درصد از GDP کشور، سهم درمان‌هایی‌ست که نیروی کار را ارتقا می‌دهد و ناتوانی را بهبود می‌بخشد. جالب اینجاست که آنتی بیوتیک، اینجا هم یک نقش کلیدی دارد چرا که اعمال جراحی مفصل، زایمان به شکل سزارین، پیوند عضو و شیمی‌درمانی برای مقاصد درمانی‌شان وابسته به مصرف آنتی بیوتیک هستند. (۳)

در دنیایی که کارکرد آنتی بیوتیک‌ها در درمان و پروفیلاکسی بیماری‌ها به حداقل رسیده، اعمال جراحی به سادگی اکنون انجام نخواهند شد. عوارض عفونی حاصل از آن‌ها، ضررهای سنگینی به دنبال خواهد داشت. مردم با یک خراش ساده روی پوست از بین خواهند رفت. شیمی‌درمانی‌ها بخاطر مشکلات عفونی مؤثر نخواهند بود. تخمین زده شده که ۳۰ درصد کاهش پروفیلاکسی آنتی‌بیوتیکی در اعمال جراحی و شیمی‌درمانی، در ایالات متحده، می‌تواند سالانه ۱۲۰۰۰۰ بیمار جدید و ۶۳ هزار مرگ تازه را رقم بزند. (۳)

antibiotic resistance
مقاومت آنتی‌بیوتیکی در دنیا.
عکس را از مقاله‌ای در مجله science مربوط به سال ۲۰۱۹ برداشتم. رفرنس این مقاله پایین این پست موجود است.

این روزها، مقاومت به عامل سل، باکتری‌های نایسریا گنوره، انتروکوکوس فکالیس، سودوموناس آئروژینوزا، گونه‌های آنتروباکتر، سالمونلا و شیگلا  فراگیر شده. این میکروارگانیزم‌ها دیگر به آنتی‌بیوتیک‌های ساده پاسخگو نیستند و باید راه تازه‌ای برای درمان پیدا کرد. (۶)

واقعیت اینست که مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها در عصر و دوره‌ی حاضر، اجتناب ناپذیر است. ولی در مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها نباید زیاده‌روی کرد و نابجا استفاده نمود.

بنظر می‌رسد افزایش آگاهی عمومی، اولین راهی‌ست که می‌توان با آن جلوی استفاده بی‌رویه از آنتی‌بیوتیک‌ها را گرفت. آنتی‌بیوتیک‌ها وقتی بیش از حد یا در جای نامناسب (یک عفونت تنفسی ویروسی) مصرف شوند، درصد مقاومت آنتی‌بیوتیکی را بیشتر می‌کنند. البته رخ دادن مقاومت آنتی‌بیوتیکی مسئله پیچیده‌ایست و نمی‌توان آن را صرفا به افزایش مصرف آنتی‌بیوتیک ربط داد، ولی در دسترس‌ترین فاکتور برای کاهش مقاومت، می‌تواند مصرف درست و به‌جای آنتی‌بیوتیک باشد تا از مصارف بی‌رویه و نابجا جلوگیری کرد. از این‌ها گذشته، این مسؤلیت متوجه پزشکان هم هست که بر اساس علم روز عمل کنند و تا حد امکان، برای تجویز آنتی‌بیوتیک‌ها وسواس داشته باشند. بجای اینکه صرفا بر شهود و حدس‌های بالینی تکیه کنند، بجای اینکه صرفا به خواسته بیمار برای تجویز آنتی‌بیوتیک توجه کنند، از راه‌های تشخیصی برای جمع کردن مدرک و تشخیص دقیق گونه‌ی بیماری‌زا استفاده کنند. (۳)

بهره گرفتن از روش‌های نمونه‌گیری، می‌تواند یکی از راه‌های ممکن باشد. باید دانست که عفونت تنفسی ویروسی و هر تب با منشأ نامشخص، لزوما برای خوب شدن آنتی‌بیوتیک نمی‌خواهد. برخی عفونت‌ها خودمحدود شونده هستند و بدون مصرف آنتی‌بیوتیک هم روند درمان سپری می‌شود.

برای حل کردن بحران مقاومت آنتی بیوتیکی،‌ خوب است مطالعات آینده بر راه‌هایی تمرکز کنند که مصرف کلی آنتی‌بیوتیک را طوری کاهش دهند که دسترسی به مقدار ضروری و مورد نیاز آن را برای جامعه و سیستم درمان، محدود نکند. این چالشی‌ست که بشر در حوزه سلامت با آن روبروست.

جلوی برخی جمله‌ها در متن بالا، پرانتزی قرار داده شده و شماره‌ای در آن پرانتز جا خشک کرده. آن شماره، برمی‌گردد به رفرنس آن جمله که این پایین مفصلا آمده. می‌توانید برای دسترسی به هر مقاله، رفرنس آن را کپی کنید و در گوگل جایگذاری کنید.

مقاله برایتان بالا می‌آید.

رفرنس‌هایی که از آن‌ها برای نوشتن این پست استفاده کرده‌ام:

۱.            Langford BJ, So M, Raybardhan S, Leung V, Soucy JR, Westwood D, et al. Antibiotic prescribing in patients with COVID-19: rapid review and meta-analysis. Clinical microbiology and infection : the official publication of the European Society of Clinical Microbiology and Infectious Diseases. 2021;27(4):520-31.

۲.            https://www.cdc.gov/drugresistance/covid19.html.  [

۳.            Roope LSJ, Smith RD, Pouwels KB, Buchanan J, Abel L, Eibich P, et al. The challenge of antimicrobial resistance: What economics can contribute. Science. 2019;364(6435).

۴.            Campion EW, Morrissey S. A different model–medical care in Cuba. N Engl J Med. 2013;368(4):297-9.

۵.            https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241564748.  [

۶.            Raoult D. Resistance to antibiotics of bacteria in tropical countries. The Lancet Planetary Health. 2019;3(6):e238-e9.

۷.            Lugagne J-B, Dunlop MJ. Anticipating antibiotic resistance. Science. 2022;375(6583):818-9.

۸.            https://www.cdc.gov/drugresistance/pdf/threats-report/2019-ar-threats-report-508.pdf.  [

درباره‌ی محمدجواد یعقوبی

محمدجواد یعقوبی
کنجکاو و علاقه‌مند به چای گرم با نبات،‌ نوشتن و ادبیات، موسیقی سنتی ایرانی. اینجا از دغدغه‌هایم در دل ثانیه‌های زندگی می‌نویسم.

همچنین ببینید

قهوه و سلامتی

قهوه و سلامتی – شاید برایتان جالب باشد

تاریخچه کشف و گسترش قهوه جذابیت منحصر بفردی دارد. برخی روایت‌ها که شبیه افسانه‌ست، دلیل …

یک نظر

  1. Avatar

    سلام خیلی ممنون بابت مطلب خوب و مسئله ی مهمی که به اشتراک گذاشتی 🙏 منکه لذت بردم 🙂
    یسری موارد که باعث بی اثر شدن آنتی بیوتیک و یا کم اثر شدنش ( همون مقاومت آنتی بیوتیکی ) میشن رو خواستم بگم که جایی مطالعه کرده بودم .. خودم دو سه موردش رو نمیدونستم .
    غیر از مصرف خودسرانه ی دارو ، سر ساعت نخوردن دارو ، تکمیل نکردن دوره ی درمان و تا آخر نخوردن آنتی بیوتیک ، مصرف دارو با آبمیوه ی غلیظ ‌، باز کردن پوسته ی دارو قبل مصرف و تاریخ گذشته بودن دارو هم موثرن .
    ولی محمدجواد جان چرا آبمیوه ی غلیظ باعث تاثیر کم آنتی بیوتیک میشه؟ واکنش میده باهاش؟یا مثلا باعث میشه معده آسیبی ببینه برای هضمشون؟ مثلا چون اسیدی باشه نوشیدنی یا چی؟ یا اصلا آنتی بیوتیک رو فقط با آب باید خورد و بهترین گزینه آب هست؟

    ۰

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.